eoc-avrupa.org

Polonya’da kadın hakları mücadelesi ve kürtaj yasağı

Polonya’da kürtaj hakkı etrafında süren mücadele, yalnızca sağlık hizmetlerine erişim meselesi değildir. Beden üzerindeki karar yetkisinin devlete, kiliseye ve muhafazakâr siyasal güçlere bırakılmasına karşı yürütülen geniş bir kadın özgürlükleri direnişidir. Yasaklar, sınıfsal eşitsizlikleri derinleştirirken kadınları güvencesiz, pahalı ve tehlikeli çözümlere itmektedir.

Ülkede kürtaj mevzuatı uzun yıllar Avrupa’nın en kısıtlayıcı düzenlemelerinden biri olarak uygulandı. 2020’de Anayasa Mahkemesi’nin fetüsün ağır ya da geri döndürülemez sağlık sorunları durumunda kürtajı fiilen engelleyen kararı, kitlesel protestoları tetikledi. Siyah giyimli kadınların öncülük ettiği grevler ve sokak eylemleri, iktidarın muhafazakâr aile politikalarına karşı güçlü bir toplumsal itiraz yarattı.

Bu direniş, Polonya sınırlarını aşan bir anlam taşıyor. Kürtaj hakkı, laiklik, sağlık hakkı, emekçi kadınların özgürlüğü ve devlet şiddetine karşı mücadeleyle doğrudan bağlantılıdır. Avrupa’daki ilerici güçlerin görevi, Polonyalı kadınların sesini sahiplenmek değil, onların kurduğu dayanışma ağlarını güçlendirmek ve ortak bir mücadele zemini yaratmaktır.

Yasağın tarihsel ve siyasal zemini

Polonya’da sosyalist dönemin sona ermesinin ardından Katolik Kilisesi, devlet politikaları üzerindeki etkisini artırdı. 1993’te kabul edilen düzenleme, gebeliğin sonlandırılmasını yalnızca sınırlı koşullarda mümkün kıldı. Tecavüz, ensest, annenin hayatına yönelik ciddi risk ve fetüsün ağır hastalığı gibi istisnalar kâğıt üzerinde bulunsa da sağlık çalışanları çoğu zaman cezai ve idari baskı nedeniyle işlem yapmaktan kaçındı.

Hukuki kısıtlamalar, “aile değerleri” söylemiyle meşrulaştırıldı. Oysa bu söylem, kadınların yaşamını, ekonomik koşullarını ve kendi gelecekleri üzerindeki karar hakkını görmezden geliyor. Çocuk bakımının, ev içi emeğin ve bakım hizmetlerinin büyük ölçüde kadınların omuzlarına bırakıldığı bir düzende, doğum kararını zorunlu hale getirmek emekçi kadınlar üzerinde doğrudan bir denetim biçimidir.

2020 kararı sonrasında kürtajın hukuki alanı daha da daraldı. 2023 seçimleriyle iktidar dengeleri değişse de yasağın kaldırılması kolaylaşmadı. Parlamento içindeki farklı güç odakları, cumhurbaşkanlığı vetosu ve kilisenin baskısı nedeniyle reform tartışmaları ağır ilerledi. Bu durum, kadınların temel haklarının seçim takvimlerine ve devlet kurumlarının iradesine bırakılamayacağını gösteriyor.

Yasakların gerçek yaşamda yarattığı sonuçlar

Kürtaj yasağı, kürtajı ortadan kaldırmıyor; onu daha pahalı, daha gizli ve daha tehlikeli hale getiriyor. Maddi imkânı olanlar başka ülkelere seyahat edebilirken yoksul kadınlar, göçmenler, kırsal bölgelerde yaşayanlar ve şiddet görenler sağlık hizmetine erişimde çok daha ağır engellerle karşılaşıyor. Böylece aynı yasak, sınıflara göre farklı sonuçlar üreten bir adaletsizlik mekanizmasına dönüşüyor.

Doktorların cezalandırılma korkusu, acil sağlık hizmetlerinde bile tereddüt yaratıyor. Gebeliğe bağlı komplikasyon yaşayan kadınların zamanında müdahale görememesi, devletin yaşam hakkını korumadaki sorumluluğunu tartışmalı hale getiriyor. Jinekolojik sağlık, doğum kontrolü ve cinsel eğitim alanlarındaki eksiklikler de bu tabloyu tamamlıyor.

Devlet şiddeti yalnızca yasalarla sınırlı değil. Sokak gösterilerinde polis müdahalesi, gözaltılar, para cezaları ve adli soruşturmalarla protestocular bastırılmaya çalışılıyor. Buenos Aires’te bir gösteriye yönelik polis müdahalesini inceleyen Buenos Aires raporu, farklı ülkelerde toplumsal hareketlerin karşılaştığı güvenlikçi yaklaşımı anlamak bakımından da önem taşıyor.

Kadın grevleri ve sokak direnişi

Polonya’daki Kadın Grevi, kürtaj hakkı mücadelesini dar bir hukuk kampanyası olmaktan çıkararak kitlesel bir toplumsal harekete dönüştürdü. Siyah protestolar, yol kapatmalar, üniversite eylemleri, kilise önlerindeki gösteriler ve iş bırakma çağrıları, kadınların gündelik yaşamı durdurarak siyasal güç yaratabileceğini gösterdi.

Bu hareket, farklı kuşakları ve toplumsal kesimleri bir araya getirdi. Genç kadınlar, LGBTİ+ bireyler, öğrenciler, sağlık emekçileri ve sendikal çevreler, beden politikalarının emek ve özgürlük sorunlarından ayrı düşünülemeyeceğini görünür kıldı. Protestolardaki “benim bedenim, benim kararım” talebi, bireysel özerklikle kolektif dayanışmayı aynı hatta buluşturdu.

Direnişin gücü, yalnızca meydanların kalabalığıyla ölçülemez. İlaç ve bilgi paylaşan gruplar, güvenli seyahat desteği sağlayan ağlar, hukuki danışmanlık veren kolektifler ve gizli dayanışma kanalları, yasağın gündelik hayatta aşılmasını mümkün kılıyor. Bu ağlar, resmi kurumların terk ettiği yerde yaşamı savunan toplumsal örgütlenme biçimleridir.

Avrupa’da ortak mücadele ve enternasyonal dayanışma

Polonya’daki kadınların mücadelesi, Avrupa Birliği kurumlarının sınırlı açıklamalarına bırakılamaz. Avrupa’nın birçok ülkesinde kürtaj hakkı yasal olsa bile sağlık hizmetlerinin piyasalaştırılması, bölgesel eşitsizlikler, göçmen kadınların dışlanması ve vicdani ret uygulamaları erişimi zorlaştırıyor. Hakların kâğıt üzerinde tanınması, ücretsiz ve güvenli hizmetin gerçekten ulaşılabilir olduğu anlamına gelmiyor.

Bu nedenle dayanışma, yalnızca sosyal medya mesajları yayımlamakla sınırlı kalmamalı. Sendikalar, kadın örgütleri, göçmen dernekleri, öğrenci kolektifleri ve devrimci yapılar ortak kampanyalar düzenlemeli; baskı gören aktivistlerle hukuki ve maddi dayanışma kurmalıdır. Almanya’da faşizme karşı farklı güçleri bir araya getirme çağrısını anlatan ortak direniş çağrısı, parçalı mücadeleleri ortak bir siyasal hatta birleştirmenin önemini hatırlatıyor.

Kadın özgürlüğü, faşizme ve gericiliğe karşı mücadelenin ayrılmaz bir parçasıdır. Kilise-devlet ilişkilerinin sorgulanması, patriyarkanın ekonomik temellerinin teşhir edilmesi ve sağlık hizmetlerinin kamusal niteliğinin savunulması, bu mücadelenin temel başlıklarıdır. Enternasyonalizm, farklı ülkelerdeki kadınların deneyimlerini birbirine bağlayan canlı bir siyasal pratiktir.

Dayanışmanın somut yolları

Polonya’daki direnişle dayanışma, somut ihtiyaçlara ve ortak örgütlenmeye dayanmalıdır. Aşağıdaki adımlar, Avrupa’daki toplumsal güçlerin kendi bulunduğu alanlarda uygulayabileceği başlıca çalışma başlıklarını oluşturuyor:

Dayanışmanın kalıcı olması için bilgiye erişim de güçlendirilmelidir. Kürtaj ilaçları, sağlık güvenliği, hukuki haklar ve başvuru kanalları hakkında doğru bilgilerin yayılması, devletin yarattığı korku atmosferini kırar. Bu çalışmalar, mahremiyete ve kişisel güvenliğe özen gösteren kolektifler tarafından yürütülmelidir.

Mücadeleyi ortaklaştırmak

Mücadele alanı Yasakçı yaklaşımın sonucu Özgürlükçü ve kamusal çözüm
Kürtaj hizmeti Gizlilik, gecikme ve yüksek maliyet Ücretsiz, güvenli ve erişilebilir sağlık hizmeti
Cinsel eğitim Bilgi eksikliği ve riskli gebelikler Bilimsel, kapsayıcı ve kamusal eğitim
Doğum kontrolü Ekonomik ve bölgesel eşitsizlik Ücretsiz ve yaygın koruyucu sağlık hizmeti
Sağlık çalışanları Cezalandırılma korkusu Mesleki güvence ve hukuki koruma
Protesto hakkı Polis baskısı ve adli soruşturmalar Örgütlenme ve ifade özgürlüğünün güvence altına alınması

Polonya’da kadın hakları mücadelesi, tek bir yasanın değiştirilmesinden daha geniş bir toplumsal dönüşüm talebidir. Kadınların bedenleri üzerindeki denetimin sona ermesi; laik, bilimsel ve ücretsiz sağlık hizmetlerinin kurulması; bakım emeğinin toplumsallaştırılması ve polis-devlet baskısının geriletilmesiyle birlikte düşünülmelidir. Bu perspektif, emekçilerin özgürlüğünü kadın özgürlüğünden ayırmayan devrimci bir siyasal hattı gerektirir.

Avrupa’daki ilerici güçler, bu mücadeleyi uzaktan izlenen bir haber başlığı olarak görmemelidir. Bildirileri paylaşmak, eylemlere katılmak, dayanışma fonlarını büyütmek ve ortak kampanyalar kurmak için Avrupa örgütümüz üzerinden yürütülen çalışmalara katılın; Polonyalı kadınların direnişini sınırları aşan emek ve özgürlük mücadelesinin parçası haline getirin.