Yugoslavya’nın Dağılmasından Bugüne Balkan Emekçileri
Yugoslavya’nın dağılması, Balkanlar’da yalnızca sınırların değiştiği bir dönem olmadı. Sosyalist federasyonun çözülmesiyle birlikte fabrikalar kapatıldı, kamu işletmeleri özelleştirildi, iş güvencesi zayıflatıldı ve halklar arasındaki ortak yaşam deneyimi milliyetçi siyasetlerin baskısı altında parçalandı. Savaşlar, ambargolar ve zorunlu göçler, emekçi sınıfların tarihsel kazanımlarını ağır biçimde sarstı.
Bugün bölge işçileri farklı devletlerin yurttaşları olarak yaşasa da benzer sorunlarla karşı karşıyadır: düşük ücretler, güvencesiz istihdam, genç işsizliği, kitlesel göç ve kamusal hizmetlerin piyasalaştırılması. Sırbistan’dan Bosna-Hersek’e, Kosova’dan Kuzey Makedonya’ya, Hırvatistan’dan Karadağ’a uzanan bu tablo, Balkan halklarının ortak emek gündemini yeniden görünür kılmaktadır.
Savaşın Gölgesinde Parçalanan Emek Düzeni
Yugoslavya döneminde sağlık, eğitim, konut ve istihdam alanlarında önemli sosyal haklar bulunuyordu. Bu sistem eşitsizliklerden arınmış değildi; ancak büyük sanayi işletmeleri, işçi kolektifleri ve kamusal kurumlar milyonlarca insanın yaşamını güvence altına alan bir yapı oluşturuyordu. Dağılma sürecinde bu kurumların önemli bölümü yağmalandı, kapatıldı ya da yerli ve yabancı sermayeye devredildi.
1990’lı yıllardaki savaşlar, üretim merkezlerini yıktı ve işçi sınıfını bölgesel ölçekte güçsüzleştirdi. Savaş ekonomisi, karaborsa ve askerileşme, emekçilerin örgütlü gücünün yerini aldı. Milliyetçi yönetimler, ekonomik yıkımın sorumluluğunu sermaye çevrelerinden uzaklaştırarak farklı halkları birbirine düşmanlaştırdı.
Özelleştirme Ve Yeni Sömürü Biçimleri
Savaş sonrasında uygulanan neoliberal programlar, IMF ve Avrupa Birliği kurumlarının yönlendirmesiyle hız kazandı. Devlet işletmeleri düşük bedellerle satıldı, işçiler toplu sözleşme haklarını kaybetti ve sendikalar çoğu yerde yönetsel baskılarla etkisizleştirildi. Bir zamanlar istikrarlı istihdam sağlayan fabrikaların yerini taşeron şirketler, geçici sözleşmeler ve ihracata dayalı montaj merkezleri aldı.
Balkan ülkeleri, Avrupa sermayesi için düşük ücretli ve disiplinli iş gücü havzalarına dönüştürüldü. Otomotiv, tekstil, lojistik ve gıda sektörlerinde üretim artsa da yaratılan değerin büyük bölümü merkez ülkelerdeki şirketlere aktarıldı. İşçilerin ücretleri temel ihtiyaçları karşılamakta zorlanırken çalışma saatleri uzadı ve iş kazaları yaygınlaştı. Vabadus’un özgürlük mücadelesi gibi farklı coğrafyalardaki devrimci çalışmalar, bu sömürü düzenine karşı halkların ortak direncinin önemini hatırlatıyor.
Göç Veren Toplumların Sessiz Yükü
Balkanlar’dan Batı Avrupa’ya yönelen göç, bölgedeki emek piyasasının en belirgin sonuçlarından biridir. Gençler ve nitelikli çalışanlar, kendi ülkelerinde gelecek göremedikleri için Almanya, Avusturya, İtalya, Slovenya ve İskandinav ülkelerine gitmektedir. Bu hareketlilik, işsizliği geçici olarak düşürse de yerel ekonomilerin üretim kapasitesini ve kamu hizmetlerinin insan kaynağını zayıflatmaktadır.
Göç eden işçiler gittikleri ülkelerde de ikinci sınıf muameleyle karşılaşabiliyor. İnşaat, bakım, temizlik, tarım ve taşımacılık sektörlerinde uzun saatler çalışıyor; barınma krizinin, ırkçılığın ve kayıt dışı istihdamın yükünü taşıyorlar. Balkan emekçileri böylece hem doğdukları ülkelerdeki yoksullaşmanın hem de Avrupa’daki hiyerarşik emek düzeninin mağduru haline geliyor.
Milliyetçilik Sınırlarını Aşan Ortak Sorunlar
Sırplar, Boşnaklar, Hırvatlar, Arnavutlar, Makedonlar, Karadağlılar ve bölgedeki diğer halklar, egemen sınıfların ürettiği milliyetçi ayrımlara rağmen aynı ekonomik baskılarla karşılaşıyor. Kamu hastanelerindeki yetersizlik, eğitim bütçelerindeki kesintiler, enerji fiyatlarındaki artış ve konut sorunları, etnik kimliklerden bağımsız olarak geniş kitlelerin yaşamını etkiliyor.
Milliyetçi partiler, işsizliği ve yoksulluğu komşu halklara ya da göçmenlere yönlendirerek sermayenin sorumluluğunu gizliyor. Oysa işten atılan Sırp işçiyle Bosnalı işçinin, Kosovalı madenciyle Makedon tekstil işçisinin çıkarları birbirine karşı değil, aynı sömürü ilişkisine karşıdır. Halkların eşitliği ve gönüllü dayanışması, Balkanlar’da kalıcı barışın toplumsal temelini oluşturabilir.
Kadınların Ve Gençlerin Görünmeyen Emeği
Kadın emekçiler, bölgedeki krizlerin en ağır yükünü taşıyan kesimler arasında yer alıyor. Ücretli işlerde daha düşük ücret alan kadınlar, ev içi bakım emeğini de ücretsiz biçimde üstleniyor. Yaşlı bakımının ve çocuk hizmetlerinin kamusal olmaktan çıkarılması, kadınların çalışma yaşamından çekilmesine ya da güvencesiz işlere yönelmesine neden oluyor.
Gençler ise kısa süreli sözleşmeler, staj adı altında ücretsiz çalışma ve yüksek eğitim maliyetleriyle karşılaşıyor. Üniversite mezuniyeti istikrarlı bir yaşam garantisi sunmuyor. Bu kuşak için sosyal medya, göç ve bireysel kurtuluş vaatleri öne çıksa da gerçek çıkış yolu kolektif örgütlenmeden geçiyor. Avrupa’daki dayanışma çalışmaları bu nedenle yalnızca yardım faaliyeti değil, farklı ülkelerdeki işçileri ortak mücadele zemininde buluşturma çabası olarak ele alınmalıdır.
Direnişin Yeni Kanalları
Balkanlar’da işçi grevleri, maden direnişleri, kamu çalışanlarının eylemleri ve öğrenci protestoları son yıllarda yeniden güç kazandı. Sırbistan’da kamu işletmelerinin özelleştirilmesine karşı mücadeleler, Bosna-Hersek’te işsizliğe ve yolsuzluğa karşı halk hareketleri, Kosova’da maden işçilerinin talepleri ve Hırvatistan’daki grevler, toplumsal hoşnutsuzluğun farklı biçimlerini ortaya koydu.
Bu hareketlerin kalıcı başarı kazanabilmesi için yalnızca hükümet değişiklikleriyle yetinmeyen, üretim alanlarında kök salan bir siyasal hatta ihtiyaç var. Sendikaların tabandan demokratikleştirilmesi, işsizlerin ve göçmenlerin örgütlenmeye katılması, kadınların karar mekanizmalarında yer alması ve halklar arasında doğrudan bağlar kurulması mücadeleyi güçlendirecektir. Kültür ve yayın çalışmaları da bu ortak hafızanın kurulmasına, emek tarihinin korunmasına ve devrimci düşüncenin yaygınlaşmasına katkı sunar.
Balkan Emekçileri İçin Ortak Mücadele Başlıkları
Bölgedeki işçi hareketi, geçmişin yenilgilerini anlamalı fakat kendisini yalnızca nostaljiyle sınırlamamalıdır. Yugoslavya’nın sosyalist deneyimi, bürokratik sınırları ve çözülme nedenleriyle birlikte tartışılmalı; halkların eşitliği, kamusal mülkiyet ve işçi denetimi ilkeleri güncel koşullarda yeniden düşünülmelidir.
Bu perspektifi somutlaştıran başlıca mücadele başlıkları şunlardır:
- Özelleştirmelerin durdurulması ve stratejik işletmelerin kamulaştırılması
- Güvenceli istihdam, insanca ücret ve güçlü toplu sözleşme hakkı
- Sağlık, eğitim, ulaşım ve barınmanın ücretsiz ve kamusal hale getirilmesi
- Kadınların ücretsiz bakım emeğinin toplumsallaştırılması ve işyerlerinde eşitlik
- Göçmen ve yerli işçilerin aynı haklar için ortak örgütlenmesi
- Balkan halkları arasında anti-faşist ve enternasyonalist dayanışmanın büyütülmesi
Bugün ihtiyaç duyulan şey, sermayenin Avrupa’sına karşı emekçilerin Balkanlar’ını kurma iradesidir. Bu irade, farklı dillerde konuşan işçilerin aynı grev hattında buluşmasıyla, gençlerin ve kadınların mücadelede özneleşmesiyle, tarihsel hafızanın canlı tutulmasıyla güç kazanacaktır. Savaşların bıraktığı bölünmeler, ancak ortak sınıf çıkarları temelinde aşılabilir.
Balkan emekçilerinin geleceği, Brüksel’deki bürokratik merkezlerin ya da yerel oligarkların kararlarına bırakılamaz. Fabrikalarda, madenlerde, üniversitelerde, mahallelerde ve göçmen toplulukları içinde örgütlenen halkların birleşik mücadelesi yeni bir toplumsal ufuk açabilir. Bu mücadeleyi büyütmek için işyerlerinde dayanışma ağları kurun, sendikal ve siyasal örgütlenmelere katılın, halklar arasındaki düşmanlığı reddeden enternasyonalist çalışmaları destekleyin.