İsviçre’de referandumla kazanılan sosyal haklar

İsviçre’de federal halk oyları, yasama alanındaki kararları doğrudan halkın gündemine taşır. Sosyal hakların anayasal güvenceye bağlanması, emeğin karşısındaki serbest piyasa baskısını sınırlama çabasıdır. Bu açıdan İsviçre’de referandumla kazanılan sosyal haklar, emek ile devlet arasındaki güç dengesini gösterir.

Bu geleneğin belirgin halkalarından biri, 1998’de kabul edilen Federal Anayasa’dır. Eşitlik, çalışma hayatının korunması, sosyal güvenlik, barınma ve ihtiyaç hâlinde destek hakları anayasaya yazıldı. Sonraki oylar ise doğum izni, emeklilik hesaplarının eşitlenmesi ve kısa çalışma haftası tartışması üzerinden bu çerçeveyi sürdürdü.

Her oy doğrudan yaşamı değiştirmez. Anayasa değişikliği gerektirmeyen konularda dahi uygulama, bütçe ve denetim mekanizmalarına bağlıdır. Pilot projeyi genel bir hakla, maliyet kaygısını ise emekten tasarrufla özdeşleştirmemek, İsviçre deneyimini okumanın temelidir.

Halk Oyu Sosyal Hakkın Aracıdır

Federal halk oyu sisteminde halk, yasamanın kabul ettiği kararlara karşı referandum talep edebilir ya da anayasa değişikliği öneren halk girişimi başlatabilir. Anayasa oylarında genel oy çoğunluğunun yanında kanton çoğunluğu aranır. Sonuç bağlayıcıdır; seçimlerden farklı olarak karar, yürürlüğe girdikten sonra da siyasi bir çatışma alanı yaratır.

Bu yapı sosyal politika alanında iki yönlü işler. Genişletici öneriler emekçilerin gündelik taleplerini yasamaya taşıyabilir; karşı öneriler ise kazanılmış hakları daraltmaya yönelik girişimleri görünür kılar. Oy sonucunun niteliği kadar, seçmenin kimin yararına karar verdiği de önemlidir.

Sosyal hakların seçimle korunması, oy kullanan herkesi kapsamaz. Federal düzeyde oy kullanma hakkı esasen İsviçre vatandaşlarına aittir; bazı kantonlarda yabancı yerleşikler yerel seçimlere katılabilir. Bu eşitsizlik, emekçi nüfusun yönettiği toplumsal düzenin karar süreçlerindeki ağırlığını sınırlar.

Çalışma Zamanında Sınırlı Kazanım

1998 tarihli Federal Anayasa, çalışanların korunmasını ve sosyal güvenliği temel bir devlet görevi olarak tanımladı. Bu çerçeve işçi eylemlerinin ve sendikaların kazandığı tarihsel mücadelelerle ilişkilidir. Ancak somut taleplerin çoğu zaman doğrudan halk oyuna taşınması gerekir.

Kısa çalışma haftası bu alanın çarpıcı örneğidir. 2009’da ulusal düzeyde dört günlük çalışma haftasını öneren halk girişimi reddedildi. 2021’de oylanan anayasa değişikliği ise kantonların en fazla altı yıl süreyle ve on bin çalışanı aşmayan projelerde dört günlük haftayı denemesine izin verdi.

Aynı gün yürürlüğe giren ulusal dört günlük hafta talebi de yüzde 67,3 hayır aldı. Dolayısıyla oy, çalışma süresini kısaltma isteğini güçlü biçimde gösterdi; fakat bunu genel bir yasal hak yerine sınırlı bir pilotla karşıladı. Türkiye’de benzer tartışmaların örgütlenmesinde kullanılan dayanışma kaynakları için de pilot ile hak arasındaki ayrım belirleyicidir.

Doğum İzininde Belirgin İlerleme

1 Ekim 2023’te İsviçre seçmenleri, Federal Doğum Ödeneği Yasası’nı yüzde 78,2 onayla kabul etti. Yasa, 2024’ten itibaren çalışan annelere doğum öncesi dört ve doğum sonrası on haftaya kadar ödeme yapılmasını düzenledi; günlük üst sınır 220 İsviçre frangı olarak belirlendi.

Bu düzenleme daha önceki zorunlu sigortanın yerini aldı ve doğumun neden olduğu gelir kaybını karşılamaya yönelik korumayı genişletti. Ancak ödeneğin miktarı, çalışma koşulları ve sigorta kapsamına bağlıdır. Kadınların iş gücündeki sürekliliğini tek başına çözmez.

Çocuk bakımı, eş ücretlilik ve ücretsiz ev işlerinin eşit dağılımı gibi sorunlar devam etmektedir. Doğum izninin güçlenmesi, kamusal bakım hizmetlerinin genişletilmesiyle bir arada değerlendirildiğinde daha kapsamlı bir aile politikasına dönüşebilir. Referandumun kazandığı hak, uygulamanın kalitesiyle ölçülür.

Emeklilikte Adaletin Genişletilmesi

25 Eylül 2022’de yaklaşık yüzde 51,6 onayla kabul edilen başka bir değişiklik, yabancı işçilerin İsviçre’de geçirdikleri süreleri emeklilik ve hayatta kalma sigortası hesabında tam olarak dikkate alma olanağını getirdi. Böylece farklı ülkelerde çalışılan yılların emeklilik maaşında eşit biçimde sayılması hedeflendi; düzenleme 2023’te yürürlüğe girdi.

Aynı oylamada sigortanın ek ödemelerine ilişkin gelir eşiği ile KDV oranı da değiştirildi. Sosyal koruma genişlerken finansman yükünün nasıl paylaşılacağı gündeme geldi. Emeklilik eşitliği, emekçilerin ücretinden finanse edilen bir lütuf olarak kurulduğunda kalıcı olmaz.

2023’te emeklilik yaşını 65’ten 63’e indirmek ve bireysel emeklilik yaşı seçeneğini genişletmek isteyen iki teklif de ağır biçimde reddedildi. Bu sonuçlar, emekçilerin çalışma hayatından erken çıkarılmasına yönelik baskıya verdiği direncin önemini gösterir.

Hakları Sınırlayan Eşitsizlikler

İsviçre modelinin gücü, toplumsal kararların halk önünde tartışılmasıdır. Zayıflığı ise katılımın eşit olmaması ve kampanyaların maliyet, rekabet ve göç üzerinden korku üretmesidir. Sık kullanılan referandumlar, kamuoyu desteğini yüksek tutmayan başlıklarda düşük katılımla sonuçlanabilir.

Bir oylama kazanmak, hakkın uygulanacağı anlamına gelmez. Vergi teşvikleri, destekler, denetim ve yerel yönetim kapasitesi sonucun hayata geçmesini belirler. Avrupa’da ortak eylem kapasitesi kurmak isteyen örgütler açısından Emek ve Özgürlük Cephesi gibi platformlar, ülke deneyimlerini emek mücadelesine bağlayan araçlar olabilir.

Bu çerçevede siyasi örgütlenme, sandıktan önce gelir. Sendikalar hakların kazanılmasını sağlayan yapılar; sol partiler ise oy sonucunu program ve bütçe kararlarına dönüştüren kanallardır. Halk oyu, örgütlenmeyi ikame etmez.

Sendikalar İçin Açık Fırsatlar ve Riskler

İsviçre’deki oyları izole bir hukuk deneyimi olarak okumak yetersizdir. Sendikalar açısından kazanımları kalıcı kılacak ve tersine dönüş risklerini azaltacak iki ayrı başlık üzerinde çalışmak gerekir.

Hakları koruma ve genişletme yolunda açılan başlıca alanlar şunlardır:

• Dört günlük çalışmayı zaman zamanı kısaltma pilotu olarak bırakmamak, işyerlerinde ortak sözleşme ve denetim modeline dönüştürmek.
• Doğum iznini ücretli bakım, eş ücretlilik ve ücretli izin talepleriyle birlikte savunmak.
• Yabancı işçilerin emeklilik yıllarının eşit sayılmasını, eşitlik ilkesinin uygulama aşamasında izlemek.
• Anayasal sosyal haklar için bütçe, denetim ve yargısal uygulama takibi yapmak.
• Seçim çalışmalarını sendika temsilcileriyle yürütüp düşük katılım karşısında uyanık olmak.

Hakların geri alınmasını kolaylaştıran riskler de şöyle sıralanabilir:

• Pilot uygulamayı genel bir hak gibi sunmak.
• Sosyal harcamaları borç ve rekabet tehdidiyle eşitleştirip tasarruf söylemi kurmak.
• Yabancı çalışanların yararlarını düzenlemelerin dışında bırakmak.
• Yasayı kabul etmekle uygulanabilir hizmet üretmek arasındaki boşluğu görmezden gelmek.
• Yüksek katılımlı oyların yarattığı güveni yıpratacak biçimde aşırılık ve yorgunluk yaşamak.

Uluslararası Dayanışma ve Eylem Çağrısı

İsviçre’de dört günlük hafta denemeleri ile Namibya’da halkın taban çizgisine dayanan Namibya PDM’si gibi sol partilerin gençlik ve emek talepleri, farklı ölçeklerde olsa da ortak bir soruyu taşır: devlet hangi ihtiyaçları hangi maliyetle karşılayacaktır?

Farklı ülkelerde aynı sloganı tekrarlamak yerine, taban hareketlerinin taleplerini ortak bir programa bağlamak gerekir. Barikat’ta ve Avrupa’daki kardeş yayınlarda yürütülen ortak tarih okuması, dayanışmayı kurumsal bir çerçeveye dönüştürebilir.

İşçi sendikaları, sol partiler ve sosyal örgütler, İsviçre örneğindeki hakları seçim vaadi olmaktan çıkarıp ortak eylem programlarına dönüştürsün. Emeğin uluslararası dayanışmasını somut talepler, ortak kampanyalar ve karşılıklı destekle görünür kılın.