Avrupa’da Enerji Krizi: Fatura Neden Emekçilere Kesiliyor?

Avrupa’da enerji krizi, yalnızca doğal gaz ve elektrik fiyatlarının yükselmesiyle açıklanabilecek geçici bir dalgalanma değildir. Savaş politikaları, yaptırımlar, enerji tekellerinin kâr hırsı, özelleştirme ve piyasacı düzen birleşerek milyonlarca insanın temel ihtiyaçlarına ulaşmasını zorlaştırmaktadır. Isınma, ulaşım, barınma ve gıda giderleri artarken ücretler aynı hızla yükselmemekte; emekçilerin yaşam koşulları sistematik biçimde gerilemektedir.

Kriz olarak sunulan tablo, sermaye sınıfı açısından yeni bir birikim alanı yaratmaktadır. Enerji şirketleri rekor kârlar açıklarken hükümetler faturayı vergi gelirleri, borçlanma ve sosyal kesintiler yoluyla halka yüklemektedir. Avrupa’daki gelişmeleri emek, özgürlük ve enternasyonal dayanışma perspektifiyle izlemek için Emek ve Özgürlük Cephesi Avrupa çalışmalarına bakmak, bu sürecin sınıfsal boyutunu kavramak açısından önem taşımaktadır.

Enerji piyasasının gerçek kazananları

Avrupa Birliği ülkeleri, enerji piyasasını uzun yıllardır kamu hizmeti olmaktan çıkarıp rekabet ve kâr ilkelerine bağladı. Elektrik üretim maliyetleri, borsalarda en pahalı kaynak olan doğal gaza göre belirlenirken üretim maliyeti düşük nükleer, hidroelektrik ve yenilenebilir enerji şirketleri de yüksek fiyatlardan satış yaptı. Böylece tüketicilerin faturası artarken enerji tekellerinin bilançoları büyüdü.

Hükümetler enerji şirketlerini kamulaştırmak ya da fiyatları kalıcı biçimde denetlemek yerine geçici destek paketlerini tercih etti. Bu yardımların önemli bölümü genel bütçeden, yani toplumun ortak kaynaklarından karşılandı. Sonuçta kamu parası özel şirketlerin kayıplarını telafi ederken işçiler, emekliler ve küçük işletmeler borçlanmaya itildi. Sermayenin kazancı özelleştirildi, zararı toplumsallaştırıldı.

Savaş, yaptırımlar ve bağımlılık siyaseti

Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında uygulanan yaptırımlar, Avrupa’nın enerji tedarik zincirlerini ağır biçimde sarstı. Rus doğal gazına bağımlılık azaltılırken ABD’den sıvılaştırılmış doğal gaz ithalatı, Ortadoğu ve Afrika’daki yeni anlaşmalar gündeme geldi. Ancak kaynak çeşitlendirmesi olarak sunulan bu politika, daha yüksek taşıma maliyetleri, yeni askeri bağımlılıklar ve enerji şirketleri için güvence altına alınmış kârlar anlamına geldi.

Enerji güvenliği söylemi, çoğu zaman demokratik denetimin ve toplumsal ihtiyaçların önüne geçiriliyor. Yeni boru hatları, sıvılaştırılmış gaz terminalleri ve fosil yakıt yatırımları hızlandırılırken iklim krizi derinleşiyor. Avrupa’nın kendi tüketim modelini sorgulamak yerine dış kaynaklara yönelmesi, enerji yoksulluğunu ortadan kaldırmıyor; yalnızca yükü başka coğrafyalara taşıyor. Bu süreçte Afrika, Ortadoğu ve Latin Amerika halklarının kaynakları üzerindeki emperyalist baskı da büyüyor.

Enerji yoksulluğu ve gündelik hayat

Enerji fiyatlarındaki artış, hanelerin bütçesinde zincirleme bir daralma yaratıyor. İnsanlar kış aylarında evlerini yeterince ısıtamıyor, elektrik tüketimini kısıyor, gıda ve sağlık harcamalarını erteliyor. Kiraların yükselmesiyle birleşen fatura krizi, özellikle yalnız yaşayan emeklileri, göçmen işçileri, işsizleri ve düşük ücretli aileleri ağır biçimde etkiliyor. Enerji yoksulluğu artık istisnai bir durum değil, milyonlarca insanın kalıcı yaşam koşulu haline geliyor.

İşyerlerinde de benzer bir tablo var. Küçük esnaf ve üreticiler yüksek enerji giderlerini fiyatlara yansıtmak zorunda kalırken ücretlilerin satın alma gücü düşüyor. İşverenler ise krizi gerekçe göstererek çalışma saatlerini azaltıyor, işten çıkarmaları artırıyor ve ücret artışlarını sınırlıyor. Böylece faturalar yalnızca evlere değil, iş güvencesine ve sendikal haklara da kesiliyor. Sermaye, krizin bedelini ücretlerin baskılanmasıyla yeniden emekçilere aktarıyor.

Dijital platformların belirsizlik ve hızlı kazanç arzusunu metalaştırması da bu ortamda büyüyor. Hane bütçeleri erirken reklam ekonomisi, insanları borç ve şans oyunları üzerinden çözüm aramaya itiyor; çevrimiçi kumar ekonomisi üzerine yayımlanan çalışmalar bu dönüşümün farklı bir boyutunu gösteriyor. Kumar, bireysel bir zaaf olarak değil, güvencesizliğin piyasalaştırılması olarak ele alınmalıdır.

Yeşil dönüşüm kimin için?

İklim krizine karşı yenilenebilir enerjiye geçiş zorunludur; ancak bu dönüşümün nasıl ve kimin denetiminde gerçekleştiği belirleyicidir. Güneş ve rüzgâr yatırımlarının büyük şirketlere devredilmesi, enerji üretiminin toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda planlanmasını engelliyor. Kamu kaynaklarıyla kurulan santraller özel işletmelere aktarılırken yerel halkların toprakları, su kaynakları ve yaşam alanları sermaye projelerine açılıyor.

Adil dönüşüm, fosil yakıt sektörlerinde çalışanların işsiz bırakılmamasını, yeni istihdamın güvenceli ve sendikalı olmasını, elektriğin temel bir hak olarak ücretsiz ya da düşük maliyetle sağlanmasını gerektirir. Enerji kooperatifleri, kamusal üretim ve demokratik planlama bu hedefin araçları olabilir. Yeşil dönüşüm adı altında karbon piyasalarına, şirket teşviklerine ve yeni sömürü biçimlerine dayalı bir modelin kurulması, iklim sorununu çözmez.

Sınıfsal bakış, çevre mücadelesi ile emek mücadelesini birbirinden ayırmaz. Katalonya’daki bağımsızlık hareketini sınıf perspektifiyle değerlendiren sınıf perspektifi yazısı gibi çalışmalar, ulusal ve toplumsal taleplerin hangi sınıf çıkarlarıyla birleştiğini tartışmaya olanak tanır. Enerji politikalarında da karar hakkı şirketlerden alınarak çalışanlara ve yerel topluluklara verilmelidir.

Direnişin ortak zeminleri

Enerji krizine karşı mücadele, yalnızca fatura indirimi talebiyle sınırlı kalmamalıdır. Fiyat artışlarının kaynağında bulunan piyasa düzeni, özelleştirmeler ve savaş ekonomisi sorgulanmadığında geçici yardımlar kalıcı bir çözüm yaratmaz. İşçi sendikaları, kiracı birlikleri, mahalle örgütleri, göçmen dernekleri ve iklim adaleti hareketleri ortak talepler etrafında birleşmelidir.

Avrupa’nın farklı ülkelerinde gelişen fatura ödememe kampanyaları, kira grevleri, kitlesel yürüyüşler ve işyeri direnişleri bu ortak zeminin olanaklarını gösteriyor. Mücadele, sınırların ötesine taşındığında enerji tekellerinin ve uluslararası sermayenin karşısında daha güçlü bir toplumsal cephe kurulabilir. Emekçilerin birbirini rakip değil, ortak çıkarları olan sınıf kardeşleri olarak görmesi enternasyonal dayanışmanın temelidir.

Mücadeleyi büyütmek için temel talepler

• Elektrik, doğal gaz ve ısınma hizmetleri temel kamusal hak olarak güvence altına alınmalıdır.
• Enerji tekellerinin kârları ve kamu kaynaklarından aldıkları teşvikler şeffaf biçimde denetlenmelidir.
• Borç ve kesme tehdidi kaldırılmalı, hiçbir hane enerji yoksulluğuna terk edilmemelidir.
• Fosil yakıttan yenilenebilir enerjiye geçiş, işçilerin güvencesi ve yerel halkların söz hakkıyla planlanmalıdır.
• Savaş bütçeleri azaltılarak kaynaklar sosyal hizmetlere, konutlara ve kamusal enerji yatırımlarına aktarılmalıdır.
• Sendikalar, mahalle örgütleri ve göçmen toplulukları arasında Avrupa çapında dayanışma ağları kurulmalıdır.

Enerji krizinin bedelini ödemek zorunda olmayanlar, bu düzenin kazananlarıdır: tekeller, finans kuruluşları ve savaş politikalarını yöneten sermaye güçleri. Bedeli ödemesi beklenenler ise çalışanlar, işsizler, emekliler, gençler ve göçmenlerdir. Bu nedenle mücadele, daha ucuz fatura talebinin ötesine geçerek kamusal mülkiyet, demokratik planlama, güvenceli çalışma ve savaş karşıtlığı taleplerini birleştirmelidir.

Avrupa’da yaşayan emekçiler, kendi mahallelerinde ve işyerlerinde dayanışma komiteleri kurarak, sendikal örgütlenmeyi güçlendirerek ve sınır ötesi mücadelelerle bağ kurarak bu faturayı reddedebilir. Enerjinin kâr için değil yaşam için kullanıldığı bir düzen, ancak örgütlü ve birleşik halk mücadelesiyle kurulabilir.